line decor
  HOME  ::  
line decor
   
 
 

Prof. dr Siniša Jelušić
Fakultet dramskih umjetnosti
Univerzitet Crne Gore

 

 

Pozivam se na jednu, inače prilično poznatu, distinkciju /ili razliku/ koju je uspostavio Umberto Eko (Umberto Eco). Neki roman, kao tekst, podrazumeva otprilike tri osnovne ravni. Prva ravan je ravan značenja koja proishodi iz nečega što je romanu imanentno – to je intentio operis /da budemo u latinskom, pošto je čitav roman Atelanska igra u duhu latinskog/. Kada budem sada ja govorio onda se sa tim autorica možda neće složiti zato što postoji intentio auctoris – intencija autora. I ovo što ću ja sada pokušati skromno da kažem je intentio lectoris – intencija čitaoca. Ili, drugim riječima, jedan okvir interpretacije koju ću ja hipotetično da predložim uz opasnost da se neće poklopiti ove dvije intencije, mislim na autorsku i moju intenciju.

  • Semantička polifonija romana Atelanska igra

Čini mi se da je ovaj roman izuzetno teorijski inspirativan i to ću pokušati da dokažem.
Atelanska igra je nesumljivo u određenoj meri eruditski roman. On ima vrlo složenu narativnu strukturu, ali i strukturu koja se u strukturalističkim i poststrukturalističkim istraživanjima stavlja u drugi plan. To je plan značenja i onih intertekstualnih i interdisciplinarnih veza koje ovaj roman povezuje sa nekim drugim disciplinama. Ovdje, prije svega, imam u vidu neke aspekte filozofije i rimsko-hrišćanske metafizičke misli.
U prvom planu je – to će, čini mi se, svako kada bude čitao roman odmah zapaziti – vrlo složen i težak postupak koga se autor poduhvatio. U nizu nivoa značenja, on ima specifičnu polifoničnost. To bi bila semantička polifonija koja je za ovaj roman vrlo karakteristična.
U toj polifoničnosti značenja ipak se izdvaja jedan dominantan sloj – politički sloj.

  • Roman kao politička metafora o totalitarističkom sistemu

Ja sam Atelansku igru čitao u tom smislu – kao dominantno političku metaforu o totalitarističkom sistemu rimske vlasti u kome se uspostavlja ključna relacija između pojedinca i jednog autoritarnog oblika vlasti. Naravno, to je stara velika tema o odnosu totalitarizma, odn. politike, i umjetinika. Dakle, u ovom romanu se govori o jednom velikom imenu rimske književnosti, Horaciju, koji živi i stvara u okviru totalitarnog političkog sistema.
Roman se završava tragično. Ta tragična intonacija ide od početka do kraja i ona nam neprekidno ukazuje na egzistencijalnu samoću čovjeka, pogotovu onog ko je na bilo koji način upleten ili uključen u politiku i politička zbivanja.
Tu sada imamo i jedan momenat koji je vrlo važan. U teoriji on se zove problem univerzalnih iskaza. Univezalni iskazi znače da oni nisu vremenski ograničeni. Dragana Kršenković Brković se ne bavi partikularno izdvojenim periodom koji bi bio karakterističan za Rim nego pravi određene konotacije sa opštim pojmovima političkog totalitarizma. Meni se čini da ona savršeno adekvatno odgovara pojmovima tih kategorija, koji su čitljivi i jako vidljivi i danas.
Ono što je još zanimljivije jeste da i u okviru tog odnosa političko – umjetničko i politika – pojedinac imate nekoliko slojeva: od neposredno eksplicitnih do vrlo suptilnih. Ti suptilni, neobično zanimljivi, slojevi nose poseban kvalitet. Kako su samo nagovješteni, vrlo podsjećaju na kafkijansku atmosferu.

  • Kafkijanski štimung utopljen u melanholiju, pesimizam i tragičnost

Može se reći da je kafkijanski štimung vrlo karakterističan za ovaj roman u celini. Mislim da se u toj ravni uspostavlja jedan novi umjetnički i estetski kvalitet /sada govorim o kvalitetu u Ingardenovom (Roman Witold Ingarden) smislu/. Uz to, ovaj kafkijanski štimung je utopljen u melanholiju, pesimizam i tragičnost. Tako se tragično osećanje čovekove egzistencije u Atelanskoj igri proteže od početka do kraja.
Imam ovdje jedan kratki izvod. To je kafkijanski odbljesak, kako sam zapisao, nekakvog stalnog posmatranja, prismotre, praćenja, kontrole, sumnje, potpuno na jedan drugi jezik preveden bitan momenat Kafkine semantike, Kafkinih značenja. Na primjer, kad se Horacije pita gdje je to pogrešio, što je učinio pa je sebi ovako naškodio potpuna je ravan stalnog utvrđivanja krivice kod sebe samog čije porijeklo i izvorište ne znate.
Sve to je osobina svih totalitarnih sistema. Prisetite se primjera koje imate o staljinizmu kada se ispituje da li ste možda i u primisli imali neku napomenu kritičke prirode vezanu za Staljina i staljinističku epohu, a onda je to na neki način pročitano i vi ste, naravno, onda postali taj optuženik.
U ovom smislu taj neprekidno praćeni, neprekidno potencijalni optuženik jeste veliki Horacije. O toj političkoj funkciji koja je, po mom sudu, dominantna mogla bi se na osnovu ovog romana napraviti čitava jedna studija.

  • Uloga teatra u romanu

Međutim, postoje i neki drugi elementi koji će najverovatnije, kada je riječ o kritici, biti ostavljeni po strani, a ja smatram da su oni veoma zanimljivi i teorijski jako važni.
Prije svega to je neprekidno uključena veza sa pozorištem, odn. sa teatrom. Tu se pokazuje da je naša autorica Dragana Kršenković Brković jedan autentični znalac teatra. Nije ni malo slučajno što je ona u naslovu svog romana stavila atelansku igru, koja je zapravo jedan veliki pozirišni žanr ili veliki pozorišni fenomen, o čemu ću takođe nešto kratko reći.
Sam roman počinje sa predivnim slikama Matejinih histriona i njihovim tragičnim, zaista jednim izrazito tragičnim, impresivno izloženim završetkom na kraju romana.
Još hoću da napravim jedan korak nazad kada je riječ o tom osećanju – moglo bi se reći munkovskom osećanju života – koji je u ovom romanu prisutan.
U raznim svojim pojavnim oblicima on predstavlja jednu drugu dominantnu semantemu romana. Ni malo slučajno u jednom prelijepom podnaslovu piše da je to
„Petnaest knjiga o smrti, pisanju po vodi i velikim podvizima“
pri čemu ovaj drugi dio – pisanje po vodi – takođe u sebi sadrži neku vrstu melanholičnog nagovještaja smrti a mnogi monolozi, ili solilokvij glavnog junaka, i ne samo njegovi, imaju tu izrazito pesimističku intonaciju koja oblikuje osnovni štimung romana.
Kako sam već rekao, to je melanholija. Vrlo karakteristično za taj pojam hronotopa je dominantno prisustvo noći, tamnih tonova, sjenki, koje opet imaju svoju semantičku funkciju. Potpuno saglasno sa tom intonacijom Horacije piše:
„Mi smo samo prah i sjena“,
'Pulvis et umbra sumus', i to je ta intonacija ovog romana kada govorimo o štimungu propadljivosti.
Ili, Horacijev stav:
„Vođeni smo kao drvena lutka koju pokreću tuđe ruke.“
Čitav roman hoće da pokaže do koje mjere je prisutna egzistencijalna, pesimistička dimenzija.
Hoću sada samo kratko nešto da kažem o ovom uvođenju najznačajnijeg žanra rimskog pozorišta – atelanske igre. Dakle, atelana je vrsta narodne italske farse, lakrdije koja je sadržavala vulgarnosti, opsene, dvosmislenosti, bila improvizovano izvođenje u vidu kratkih scena.
Što je tu karakteristično?
Ona uvodi fiksirane tipske uloge što, naravno, potom imamo u kasnoj antici i razvijenoj rimskoj komediografiji, kod Menandra prije svih. Taj bitan momenat je prisutan u atelanskoj igri. Nije slučajno što su te tipske uloge utemeljene na različitim tipovima maski. U tom smislu, ovaj teatar maske je veliki prethodnik one čuvene renesansne Commedia dell'arte, koja ovaj oblik i, pogotovo, ove improvizacije commedia a soggetto dovodi do vrhunca.
Ovde mi je bilo zanimljivo da nešto istražim (zaista je kompliment autorici da me je roman toliko privukao da sam ušao u njegovu apsolutno temeljnu analizu) i prihvatio sam se italijanskog istoričara teatra, čuvenog Silvija D’Amika (Silvio D’Amico) i njegove Storia del Teatro Drammatico.
U D’Amikovim tekstovima stoji nešto veoma važno. On kaže da u ovoj vrsti teatra nikakva politička aluzija nije smela biti izrečena i to je važna osobina atelane. Između ostalog, D’Amiko govori i o uslovima u kojima su izvođene te predstave.
Sve to se jako uklapa, odn. podseća na čitav kontekst koji je autorka unela u svoj roman. Strašni momenti nasilja i smrti, ta krv u rimskom teatru i na rimskoj pozornici u Atelanskoj igri su impresivno izloženi.
Dakle, imamo odnos koji je u političkom smislu određen Cezarom Oktavijanom, prvim rimskim carem koji je vladao četiri decenije. Taj vladar je nesumljivo bio nosilac velikih rezultata rimske istorije, ali istovremeno njegovu vladavinu je karakterisala bespoštedna totalitarnost.
Oktavijanova vladavina je totalna autokratija vlasti koja se u najgorem smislu izgleda iskazivala prema umjetnicima i umjetnosti, prema teatru. Oni su uvjek u sebi nosili nešto opasno i sumnjivo.

  • Odnos istorije i fikcije

U ovom djelu analize bih ukazao i na neke druge stvari u romanu koje su meni bile posebno važne. Ključno pitanje je teorijske prirode – to je odnos istorije i fikcije.
Atelanska igra se može čitati kao istorijski roman. Nije slučajno što su u njemu prisutne brojne fusnote – one upućuju da je to empirijski roman. Riječ je o fikcionalnosti koja hoće ovim fusnotama da vam kaže da je istorijski utemeljena.
U ovom romanu imate jedan vrlo složen odnos između onog što je fikcija i onog što je istorijska realnost. Sada se tu nameće pitanje odnosa sa postmodernim narativnim postupcima s obzirom da postmoderna često koristi takve postupke: to su odnosi različitih tekstova, čitanja već pronađenog teksta na kome se izgrađuje roman, itd.
Ja ovde imam u vidu jednu analizu Petera Burgera (Petera Bürgera) (iako vas sada neću njome zamarati) koja je vrlo važna za razmatranje tih pitanja. Tu je i Linda Hačion (Linde Hutcheon) koja je u svojoj poznatoj Poetici posmodernizma ukazala da se značenja u postmodernom pojmu istorijskog potpuno razaraju. Tako su bilo kakve univerzalne forme ili univerzalna značenja fragmentarisana i ni o kakvim istinama ne može biti riječi. Radi se samo o pukim odnosima, igrama znakova i fikcionalnim značenjima.
Nasuprot ovakvom odnosu između istorije i fikcije stoji Aristotelov stav iz njegove poetike, koji stalno treba pominjati.
Naime, Aristotel je stavio u odnos istoriju i književno djelo (prije svega, njemu je bila važna drama, odn. tragedija, ali mi možemo to da prevedemo na pojam književnosti). U tom odnosu, po Aristotelu, nešto je veoma značajno. Istorija se bavi onim što je vremenski propadljivo, promenljivo, što se menja. Istorija fiksira ono što je vremenito, što je u vremenu. Književnost (on ima u vidu tragediju) se bavi onim što je univerzalno i opšte.
Poznat je jedan njegov vrlo glasovit zaključak: književnost se približava filozofiji. Mnogi to danas zaboravljaju, jer je on stavio gotovo u istu ravan sa onim što je fikcija... Filozofija se bavi onim temeljnim pitanjima bića koja su po svojoj prirodi univerzalna, opšta. Postaviti pitanje: – Šta je čovjek?, za filozofiju je univerzalno antropološko pitanje određenja bića čovjeka. Dakle, istorijsko određenje bi, na primjer, bilo: „Cetinjanin prve polovine 19. vijeka.“ Ono što je opšte i univerzalno je bit čovjeka.
U tom smislu, ovaj roman se našao u razmeđi, u skriveno polemičkom odnosu između postmoderne teorije Linde Hačion i stare, dobro utemeljene teorije Aristotela.
Na kojoj poziciji je roman Atelanska igra Dragane Kršenković Brković?
Ja mislim da se ona mnogo više približava Aristotelu jer nam saopštava univerzalne istine. Ne neke partikularne ili samo fikcionalne igre, koje nemaju nikakvog utemeljenja u bilo kakvim govorima o istini ili metafizici. Ona sva bitna značenja saopštava na – da tako kažem – ’aristotelijanski’ način univerzalnih značenja.
To mi se čini kao jedan vrlo važan teorijski zaključak. Pogotovo ako imamo u vidu ovaj odnos poststrukturalizma, postmoderne i vraćanja temeljnim pojmovima Aristotelove poetike.

  • Uloga snova

Sad preskačem strukturalizam, poststrukturalizam i postmodernu da bih vam veoma kratko ukazao na još nekoliko momenata za koja držim da su veoma važna.
Ovde sam bio, na određeni teorijski način, prosto fasciniran upotrebom snova.
San ima ogromno značenje u ovom romanu. Sa tim pitanjem se uključuje nova oblast koja se bavi teorijom umjetnika i teorijom stvaranja i tu sada idu moje čestitke autorki jer sam bio zaista fasciniran.
Gledajte, prema platonijanskoj ranohiršćanskoj teoriji umjetnik zapravo prima iz same transcedencije ideju stvaranja (to je vezano za Neimara, autorka je upotrebila za Alda Neimara nekoliko izvrsnih figura koje na to ukazuju).
To je vizija.
Dakle, umjetničko stvaranje je određeno onim višim, nebom, transcedencijom, onim što nam se objavljuje s druge strane i to se u ovom romanu pokazuje na nekoliko mjesta. Pri tome, auroka u tu priču na jedan predivan način unosi narativni koncept bajke. Ipak, temeljna ideja je da je zapravo put ono što nas vodi, saopšten na način jedne iracionalne komunikacije arhetipske psihologije u kojoj se osnovni pojmovi upravo preko snova objavljuju.
Nalazim opet još jednu paralelu, ovog puta kod Mari-Luize fon Frans (Marie-Louise von Franz) – „Kad čovjek u snu zatvori svoje spoljne tjelesne oči njegova duša u snu vidi istinu.“ To je ono što se u ovom romanu neprekidno javlja kad god autorka upotrebi kategoriju sna, naročito kada je riječ o Neimaru i snovima.
Hermetičar govori da je „san u telu izazvao takvu obasjanost duše u kojoj su moje zatvorene oči gledale istinu“. To se može potpuno prenijeti na autorkino oblikovanje Neimara i njegovih potonjih fascinantnih građevina, koje – opet – nijesu slučajno vezane za njegov tragičan završetak. Izgleda da je u sudbini velikog umjetnika uvijek tragično skončanje i to je jedan od tih velikih univerzalnih semantičkih momenata koji ovaj roman nosi.
Neko ko bude sa mojom preporukom čitao ovaj roman neka zapamti sljedeće strane.
Na strani 68 imamo potpunu viziju u snu. Ja sam već pomenuo da je to prekognitivna funkcija sna u kojoj se prvi put pojavljuje i arhetipska funkcija kamena kao temeljnog materijala u potonjoj izgradnji hrama Partenon.
Na strani 252 je potpuna priča o kamenu. Ja sam izdvojio sve te momente, koje se prosto – zbog vremena – ne usuđujem da čitam, a bilo bi vrlo važno.
U Atelanskoj igri kamen se javlja u svoj svojoj sakralnosti u značenju trajnog, neprolaznog. Dakle, upravo u onome što u mnogim kulturama predstavlja sam simbol božanske moći. On to jeste u Atelanskoj igri bez ikakvog ostatka. Kamen je posvećeni simbol i u ovom romanu on se neprekidno pojavljuje.
Ja sam bio prosto zapanjen kad sam otkrio u kolikoj meri simbol kamena iz okvira komparativno-religijskih istraživanja i uporedne simbolike potpuno korespondira sa značenjem koji kamen zauzima u nekoliko obimnih djelova ovog romana.

  • Upotreba ekfrasisa

Postoji još jedno mjesto na koje moram da skrenem pažnju – to je upotreba ekfrasisa, jednog vrlo teškog i složenog termina karakterističnog za srednjovjekovnu umjetnost.
O ekfrasisu govorimo kada se u književnom tekstu javljaju opisi vizuelnih umjetnosti (ovdje, prije svega, to je arhitektonski opis hrama); kada književni tekst postaje ono što oblikuje drugi vizuelni medij, kao što je u ovom slučaju arhitektura hrama.
Ekfrasis  se u današnjoj književnosti vrlo rijetko javlja. Čini mi se da se on u ovim našim okvirima po prvi put tako izrazito javlja tek u Atelanskoj igri. To ovom romanu daje poseban kvalitet.
Na strani 282 je jedan izvrstan dio kada Agripa govori o predivnoj, mekoj difuznoj svjetlosti koja se pokrenula i pretočila u niz krugova. Slijedi tekst:
„Najednom je postao svestan spokoja koji ga je preplavio.                             – Prepusti se – kao da je čuo neki nepoznati glas koji mu šapuće.     Osvrnuo se, ali oko njega nije bilo nikog. A šapat je produžio.“
Neverovatno. Stalno se javlja ta iracionalna komponenta nekog ko nam nešto transcedentno saopštava.
A onda na strani 308 imate tekst:
„Otvorio je oči, pogledao po sobi, ali u njoj je i dalje sve bilo isto. Šapat se ponovio i on je ustao. Da li se to neko njemu obraća?“
Dakle, imate neprekidno prelaženje iz različitih stanja svjesnog i nesvjesnog u vizije, u arhetipsku snovnu simboniričku simboliku.
„U njemu je raslo poštovanje prema nepoznatom, nesvakidašnje darovitom graditelju i njegovoj snazi da gusti, isprepleteni spoj tačaka i linija iz nacrta pretvori u zdanje tako smelog rešenja a savršene uravnoteženosti, složene arhitektonske perspektive, bogate igre svetlosti i senki, raskošne unutrašnje dinamike vertikalnih linija, snažnog utiska istovremene lakoće i monumentalnosti oblika... U zgradu koja, mislio je, kao da ne pripada jednom određenom mestu i dobu, već nekom savršenom svetu van vremena... U građevinu koja večito traje.“ (295)
Ovo je dobar primjer da se ukaže na tu odrednicu ’ono što večito traje’.
Atelanska igra je prepuna pojmova, kategorija koje imaju vječito trajanje nasuprot partikularnom vremenskom trajanju i biće jako pogrešno ako se ovaj roman bude čitao isključivo kao istorijski roman o određenom periodu. Pojmovi ovog romana su svevremeni i univerzalni.

  • Roman složene strukture

Sve ovo ukazuje da je riječ o romanu složene strukture kada je riječ i o postupku, i o značenjima.
Pokušao sam da ukažen na nekoliko karakterističnih mjesta ovog romana čije značenje u cijelini upućuje na jednu nesumljivo originalnu i za mišljenje književnosti produktivnu dimenziju. Roman Atelanska igra Dragane Kršenković Brković postavlja pred budućeg čitaoca nesumljivi duhovni i intelektualni izazov. A kada književno djelo ostvari ovakvu funkciju onda smo neupitno uvjereni da je riječ o veoma značajnom književnom ostvarenju.

 

 

Promocija romana Atelanska igra
Knjižara Karver, Podgorica
15. maj 2013.

 

 
 

nazad